ایوان، لاجرم  هویت معماری سنتی ایران

امروزه شاید وقتی صحبت از معماری سنتی ایران شود، با توجه به سرانه بالای مطالعه! معدود دانشجویان معماری که آن هم آندست از علاقمندان را تشکیل می دهند که نه از روی ناچاری بلکه از روی علاقه قبلی وارد این رشته شده اند، زیر و بم معماری ایران را کندو کاو کرده و واژگان معماری را بخوبی بشناسند. چه بسا فردی در شهری دور و در روستایی کوچک با توجه به ساخت و ساز های بومی آن منطقه و انتقال علم از پدران به فرزندان، شناخت بیشتری نسبت به واژگان معماری سنتی و چیستی آنها داشته باشند.

ایوان ریشه در معماری سنتی ایران دارد، ریشه در دورۀ اشکانیان و یکی از مهم ترین اجزای معماری سنتی ایران می باشد. فضایی میان فضای بیرونی و درونی که در فرهنگ لغت : صفحه – پیشگاه اتاق – بخشی از ساختمان که سقف دارد اما جلوی آن باز و بدون در و پنجره می باشد، معنا شده است.

ایوان ها با توجه به ارتفاع نسبتا بیشتری که نسبت به حیاط را دارا بوده اند،  محلی برای تعامل ساکنین، مهمانی و انتشار اخبار بین ساکنین ساختمان بود.

چه خوش باشد در این فرخنده ایوان                            نشان افزودن و مجلس نهادن

به یاد بزم سلطان جوانبخت                                       نشستن شاد و داد عیش دادن

ایوان ریشه در دوره اشکانیان دارد که در واقع ایوان های سراسری اصل آنها به قبل از اشکانیان یعنی دوره پارتی بر می گردد. ایوان فضائیست میانی بین بیرون و درون که با توجه به ارتفاعی که دارد مانع از ورود گرد و غبار موجود در مناطق کویری به داخل عمارت می شود و گرد و غبار را در پایین خود حفظ می کند. ایوان سطوح فضای مسکونی را از سطح فضای حیاط بالاتر می برد، بطوریکه اگر بر روی ایوان بنشینیم، چشم انداز زیبایی بر روی باغ ایرانی و آب و حیاط خواهیم داشت.

امروزه به اشتباه تراس ها و بالکن ها را ایوان نوعی از ایوان می خوانند. در تشابه اندک آنها شکی نیست، اما واقعا بالکن و تراس می توانند همانند ایوان ها نقش تاثیر گذاری در تعاملات ساکنین داشته باشند؟ تراس و بالکن ها همان هویت معماری سنتی ایران را دارا هستند؟؟

در جواب باید گفت خیر.

تراس و بالکن در اصل واژگانی هستند انگلیسی که پس از ورود سبک های غربی و تلفیق آنها با معماری ایرانی به مرور جا بر پای اسامی سنتی گذاشته و واژگان سنتی معماری ایران را بدست فراموش سپردند. در زبان انگلیسی ایوان را سکو یا تراس می نامند. سکو و فضایی که یک بلندی مسطح را بسازد.

واژه بالکن هم از این امر مستثنی نیست. اما تفاوت جزئی آن با تراس و آنکه بالکن را به ایوان نزدیک می کند احاطه شدن با دیوار ها و بعضا نرده هایی است. اما این کجا و آن کجا.

مهمترین فضای معماری سنتی ایران که در اقلیم گرم و خشک و در خانه های سنتی و ابنیه تاریخی با کاربری های متفاوتی همچون عمارت، مساجد و … ایوان است که نقش پر رنگی در هویت بخشی و ایجاد خاطره در سنت دیرین معماری را دارا می باشد. ایوان یکی از نقطه عطف های معماری ایران است.